Co należy wiedzieć o bólach krzyża?

Bóle krzyża to potoczna nazwa wielu rodzajów dolegliwości o charakterze bólowym, zlokalizowanych w dolnej części kręgosłupa, o różnej przyczynie, nasileniu i obrazie klinicznym. Dotykają one około 90% dorosłych osób a nawrotowy ból krzyża pojawia się aż u 75% z nich.

kręgosłup - anatomia
Ryc. 1 – Anatomia kręgosłupa lędźwiowo-krzyżowego.

Jakie są obajwy bólów krzyża?

Dolegliwości związane bólem kręgosłupa możemy podzielić na dwa rodzaje:

  1. Ból ostry:
  • przeszywający i silny;
  • zlokalizowany głęboko;
  • najmniejszy ruch powoduje jego nasilenie;
  • ograniczony do dolnej części kręgosłupa i okolicy przykręgosłupowej;
  • może również promieniować do biodra, uda, podudzia lub stopy jednej albo obu kończyn;
  • odruchowy przykurcz mięśni przykręgosłupowych może unieruchomić tułów w znacznym skrzywieniu.
  1. Ból tępy, rozlany:
  • stopniowo narastający;
  • nasila się po staniu, siedzeniu, chodzeniu;
  • ustępuje w pozycji leżącej;
  • charakterystyczny dla okresu choroby krążka międzykręgowego przed przerwaniem pierścienia włóknistego.

Jakie są przyczyny bólu krzyża?

Najczęstszym źródłem bólu krzyża jest krążek międzykręgowy. Proces zwyrodnieniowy krążków międzykręgowych, który rozpoczyna się już w okresie dojrzewania i postępuje z czasem, określamy terminem dyskopatii. Gwałtowne nasilenie zmian zwyrodnieniowych krążka międzykręgowego pod wpływem nadmiernego obciążenia powoduje pękanie włókien pierścienia włóknistego i przesuwanie się jądra miażdżystego do tyłu, wywołując ostry ból kręgosłupa, którego nasilenie zależy od wielu czynników, w tym:

  • predyspozycji genetycznych
  • nasilenia i charakteru obciążeń kręgosłupa w trakcie pracy
  • wieku
  • uprawiania sportu
  • budowy ciała.

Jeśli jądro miażdżyste, które normalnie stanowi centralną część krążka międzykręgowego, ulegnie przesunięciu do tyłu w takim stopniu, że spowoduje ucisk na korzenie nerwowe w kanale kręgowym, do bólu kręgosłupa może dołączyć ból promieniujący do pośladka, uda lub stopy. Mówimy wtedy o rwie kulszowej(lub udowej) lub też bólu korzeniowym. W niektórych przypadkach pierścień włóknisty może ulec całkowitemu przerwaniu, a fragment jądra miażdżystego może się przemieścić do kanału kręgowego, powodując ucisk korzeni nerwowych lub ich uszkodzenie. Taki stan, określ się terminem przepukliny jądra miażdżystego krążka międzykręgowego(potocznie i nieprawidłowo „wypadnięciem dysku/krążka międzykręgowego”). Poza bólem mogą się wtedy pojawić ubytkowe objawy neurologiczne, takie jak zaburzenia czucia na skórze kończyny dolnej, niedowład stopy czy osłabienie odruchów głębokich.

exhR0012_pol
Ryc. 2 – Choroba degeneracyjna dysku.

Należy jednak pamiętać, że dyskopatia nie jest bezpośrednią przyczyną wszystkich bólów krzyża. W znacznej części przypadków ból jest generowany w zakończeniach nerwowych przeciążonych lub przykurczonych mięśni przykręgosłupowych, stawów międzywyrostkowych lub więzadeł kręgosłupa. Oprócz tego, do rzadszych patologii mogących powodować ból należą guzy kręgosłupa, zmiany zapalne i ropne, krwiaki w obrębie kanału kręgowego czy wreszcie złamania kręgosłupa. U osób starszych, zwłaszcza chorych na osteoporozę, złamania kompresyjne trzonów kręgów mogą być spowodowane nawet pozornie niegroźnym upadkiem.

Czy wyżej wymienione choroby to jedyne przyczyny bólu okolic kręgosłupa?

Patologie sąsiednich narządów moga powodować tak zwane rzutowane bóle okolicy kręgosłupowej. Zawsze należy mieć na uwadze również te przyczyny przy diagnozowaniu bólu okolicy kręgosłupa.  Do przyczyn rzutowanych bóli kręgosłupa zaliczamy:

  • przewlekłe stany zapalne narządu rodnego, guzy macicy i przydatków, endometrioza, bolesne miesiączki
  • kamica nerkowa, zapalenie dróg moczowych, zapalenie pęcherza
  • zapalenia/nowotwory trzustki
  • zapalenie/nowotwór gruczołu krokowego
  • przewlekłe zaparcia
  • tętniaki/rozwarstwienia aorty

Co robić w razie wystąpienia bólu krzyża?

W przypadku ostrego bólu należy ograniczyć zbędne ruchy i obciążenia kręgosłupa. Pozostanie w łóżku w pozycji na boku z ugiętymi nogami w stawach kolanowych i biodrowych lub w pozycji na plecach z podłożeniem poduszki pod kolana zwykle przynosi ulgę. Zwykle poprawa następuje po 1-2 dniach, ale jeśli ból nie zmniejsza się istotnie w ciągu 3-4 dni, należy się zgłosić do lekarza.

W łagodzeniu bólu można zastosować doustne leki przeciwbólowe dostępne bez recepty, takie jak paracetamol, ibuprofen czy diklofenak. Stosowanie miejscowo maści zawierających leki przeciwbólowe i przeciwzapalne lub okładów chłodzących czy rozgrzewających może również przynieść ulgę.

Kiedy należy pilnie się zgłosić do lekarza?

Do lekarza należy zgłosić się jak najszybciej, jeśli bólowi towarzyszy:

  • osłabienie siły ruchów stopy (brak możliwości zgięcia lub wyprostowania stopy w stawie skokowym)
  • osłabienie siły mięśniowej w innym obszarze kończyny dolnej
  • zaburzenia czucia na skórze kończyny dolnej.

Objawy te mogą świadczyć o ucisku krążka międzykręgowego na korzenie nerwowe.

W przypadku bólu o charakterze przewlekłym wskazaniami do zgłoszenia się do lekarza są takie objawy jak:

  • niewyjaśniona utrata masy ciała
  • towarzyszące bólowi gorączka lub dreszcze
  • nasilanie się bólu w nocy lub w pozycji leżącej.

Jak można leczyć bóle krzyża?

Podstawą postępowania w okresie ostrego bólu krzyża jest leczenie zachowawcze, polegające na:

  • czasowym odciążeniu kręgosłupa,
  • podawaniu leków przeciwbólowych i przeciwzapalnych,
  • w niektórych przypadkach leków rozluźniających mięśnie.

Kolejnymi krokami w leczeniu zachowawczym bólu krzyża są fizykoterapia i rehabilitacja. Nie należy opóźniać ich wprowadzenia, gdyż im wcześniej wdroży się odpowiednie ćwiczenia, tym mniejsze jest ryzyko przejścia ostrego bólu w przewlekły zespół bólowy kręgosłupa.

Leczenie operacyjne jest konieczne zaledwie u 1-2% pacjentów z bólem krzyża. Wskazaniami do leczenia operacyjnego są:

  •  towarzyszące ostrej rwie kulszowej niedowłady w zakresie kończyny dolnej (po potwierdzeniu ucisku na korzeń przez fragment jądra miażdżystego),
  • rwa kulszowa z zatrzymaniem moczu i zaburzeniami czucia na kończynach lub w okolicy krocza,
  • stwierdzenie niestabilnego złamania kręgosłupa, guza lub ropnia w kanale kręgowym, z obecnym deficytem neurologicznym (niedowład, zaburzenia czucia, zaburzenia odruchów),
  • nasilony zespół bólowy, którego nie można opanować lekami przeciwbólowymi,
  • przewlekły bólu kręgosłupa, w którym nie skutkuje leczenie zachowawcze, a w badaniach obrazowych potwierdzono ucisk na korzenie nerwowe.

Najczęściej wykonywanym zabiegiem operacyjnym w przypadku przepukliny jądra miażdżystego w odcinku lędźwiowo-krzyżowym kręgosłupa jest mikrodyscektomia. W przypadkach, gdy ucisk na korzenie jest powodowany nie tylko przez dyskopatię, lecz także zmiany zwyrodnieniowe w stawach międzywyrostkowych lub zmienione zwyrodnieniowo więzadła w kanale kręgowym, konieczna jest laminektomia.

Czy da się uniknąć bólów krzyża?

Do najprostszych metod, które w dużym stopniu mogą zmniejszyć ryzyko wystąpienia bólu krzyża, należą:

  • unikanie nadmiernych i przewlekłych obciążeń kręgosłupa,
  • unikanie przewlekłej ekspozycji na wstrząsy i wibracje,
  • uprawianie ćwiczeń wzmacniających mięśnie przykręgosłupowe,
  • systematyczna aktywność fizyczna,
  • utrzymywanie prawidłowej postawy ciała,
  • unikanie siedzącego trybu życia.

 

Piśmiennictwo

  1. Steven P Cohen, Charles E Argoff EJC. Management of low back pain. BMJ. 2009;
  2. Radziszewski KR. Physical exercise in treatment of patients with lumbar discopathy. Ortop Traumatol Rehabil. 2007;
  3. Ryc. 1 Nucleus Medical Media. Anatomia kręgosłupa lędźwiowo-krzyżowego. Smart Imagebase.
  4. Ryc. 2 Nucleus Medical Media. Choroba degeneracyjna dysku. Smart Imagebase.